Diyarbakır'ın hikayesi surların içinde bitmez. Şehir merkezinin kuzeybatısındaki Eğil ve Ergani ilçeleri, insanlık tarihinin en eski sayfalarından bazılarını saklar: tarıma ve yerleşik hayata geçişin ilk izlerinin görüldüğü Çayönü, kayalara oyulmuş Hilar Mağaraları, Asur döneminden kalma Eğil Kalesi ve baraj gölüne bakan peygamber türbeleri. Bu rota özel araçla günübirlik planlandı; iki ilçe de şehir merkezine yaklaşık 50-55 kilometre mesafededir (güncel yol durumunu yola çıkmadan teyit edin). Sabah erken çıkarsanız akşam yemeğine şehre dönersiniz.
İlk durak, Ergani yakınlarındaki Hilar Mağaraları ve Çayönü Tepesi. Çayönü, yaklaşık on bin yıl öncesine uzanan, insanlığın avcı-toplayıcılıktan yerleşik köy hayatına geçişine tanıklık eden dünyanın en önemli Neolitik yerleşimlerinden biridir: ilk evler, ilk tarım denemeleri ve evcilleştirmenin erken izleri burada gün yüzüne çıkarılmıştır. Hemen karşısındaki Hilar kayalıklarında ise mağaralar, kaya mezarları ve kabartmalar yer alır; iki alan kısa bir yürüyüşle birbirine bağlanır. Burası bir ören yeri; gölgelik azdır, suyunuzu yanınıza alın. Kazı alanındaki bilgilendirme panolarını takip ederek alanı yarım saat ile bir saat arasında gezebilirsiniz. Buradan bakınca gördüğünüz ova, "bereketli hilal" denen coğrafyanın ta kendisidir — ekmeğin hikayesinin başladığı yerlerden birindesiniz.
Yol tarifi (Google Maps) · Süre: 60-90 dk · En iyi saat: Sabah serinliği · Ulaşım: Şehir merkezinden yaklaşık 1 saat sürüş.
Ergani'den Eğil'e geçin (iki ilçe arası kısa bir sürüştür; rotayı navigasyondan teyit edin). Dicle Nehri'nin vadisine hakim bir kaya kütlesinin üzerinde yükselen Eğil Kalesi, kökleri Asur dönemine uzanan bir savunma yapısıdır. Kalenin asıl sürprizi manzarasıdır: Dicle Barajı'nın turkuaz suları vadiyi doldurur ve ortaya, kanyonlarla yarılmış bir göl peyzajı çıkar. Sezonda baraj gölünde tekne turları düzenlenebiliyor; güncel durumu yerinde sorun. Seyir noktaları fotoğraf için fazlasıyla cömerttir.
Yol tarifi (Google Maps) · Süre: 60-90 dk · En iyi saat: Öğle sonrası; göl yüzeyi ışığı güzel tutar.
Eğil, halk arasında "peygamberler şehri" olarak anılır. Baraj gölüne bakan tepedeki Zülküf (Zülkifl) Peygamber ve Elyesa Peygamber türbeleri, bölgenin en önemli inanç turizmi duraklarındandır; türbeler, baraj sularının yükselmesi üzerine bugünkü yerlerine taşınmıştır. Hafta sonları bölge, hem ziyaret hem piknik için gelen ailelerle canlanır. Ziyaret sırasında sade giyim ve sessizlik beklenir. Türbelerin çevresindeki seyir teraslarından göle son bir kez bakıp dönüş yoluna çıkabilirsiniz; gün batımına denk gelirseniz göl yüzeyi bakır rengine döner.
Yol tarifi (Google Maps) · Süre: 30-45 dk · Not: Cuma ve dini günlerde yoğunluk artar.
Bölgede bir gece konaklamayı göze alanlar, ertesi günü Çermik yönüne ayırabilir: Çermik Kaplıcaları ve Artuklu dönemi Haburman Köprüsü, bu rotanın doğal devamıdır. Tek günde hepsini görmeye çalışmayın; bu coğrafya aceleye gelmez.